Seminarium, zorganizowane 3 kwietnia 2025 r. w Krakowie, zwieńczyło cykl paneli badawczych realizowanych w ramach projektu „Deliberacja jako integralny mechanizm kształtowania polityk publicznych”. W wydarzeniu udział wzięli przedstawiciele świata nauki i instytucji publicznych, w tym m.in. prof. Krzysztof Pyrć – Prezes Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, prof. Stanisław Kistryn – Wiceprzewodniczący Rady Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego, dr hab. Janusz Uriasz – przewodniczący Polskiej Komisji Akredytacyjnej oraz prof. Stanisław Mazur – I Zastępca Prezydenta Miasta Krakowa.
Jednym z kluczowych elementów seminarium był panel poświęcony deliberacji w polityce kulturalnej, wymiarze sprawiedliwości oraz szkolnictwie wyższym, który stanowił syntetyczne podsumowanie wyników badań jakościowych prowadzonych w ramach projektu, w tym wywiadów pogłębionych i paneli fokusowych.
Deliberacja jako wyzwanie systemowe
Wnioski zaprezentowane podczas panelu wskazują, że choć idea deliberacji – rozumianej jako dialog oparty na argumentach i wiedzy – jest szeroko obecna w dyskursie publicznym, to w praktyce ma ona często charakter fragmentaryczny i niesystemowy. W wielu obszarach polityk publicznych dominuje podejście doraźne, zorientowane na cele polityczne lub ideologiczne, a nie na długofalowe, racjonalne rozwiązywanie problemów. Jak podkreślano w trakcie dyskusji, jednym z kluczowych pytań pozostaje to, czy polityki publiczne w Polsce opierają się na rzetelnych podstawach analitycznych, czy też są efektem presji politycznej, uproszczonych narracji i bieżących interesów.
Polityka kulturalna i historyczna – między narracją a dialogiem
W obszarze polityki kulturalnej i historycznej szczególnie widoczny jest brak systemowych mechanizmów deliberacyjnych. Zidentyfikowano napięcie pomiędzy dominującymi, odgórnie kreowanymi narracjami a podejściami oddolnymi, akcentującymi różnorodność regionalną i kulturową. Deliberacja – jeśli się pojawia – ma najczęściej charakter lokalny i nieformalny, podczas gdy na poziomie krajowym pozostaje ograniczona. Jednocześnie podkreślono istotną rolę kultury i edukacji w kształtowaniu zdolności społeczeństwa do dialogu. Instytucje kultury, w tym muzea, realizują ważne funkcje edukacyjne, jednak ich działania rzadko są zintegrowane z systemem nauki i edukacji formalnej, co ogranicza ich potencjał oddziaływania.
Wymiar sprawiedliwości – deliberacja w cieniu konfliktu
W polityce sądowniczej deliberacja została oceniona jako szczególnie problematyczna. Badania wskazują na wysoki poziom polaryzacji oraz silne napięcia między kluczowymi aktorami – środowiskiem sędziowskim, ustawodawcą i ekspertami. Proces legislacyjny często przyjmuje charakter konfrontacyjny, a deliberacja bywa wykorzystywana jako narzędzie walki politycznej, a nie mechanizm uzgadniania stanowisk. Zwrócono uwagę na zjawiska osłabiające jakość stanowienia prawa, takie jak omijanie konsultacji społecznych czy instrumentalne wykorzystywanie projektów poselskich. W efekcie deliberacja ma często charakter fasadowy, a realny wpływ ekspertów na kształt polityki pozostaje ograniczony.
Szkolnictwo wyższe – potencjał deliberacyjny środowiska naukowego
Na tle pozostałych obszarów relatywnie pozytywnie oceniono sektor nauki i szkolnictwa wyższego. Środowisko akademickie, ze względu na swoją kulturę debaty i wymiany wiedzy, posiada naturalny potencjał do prowadzenia deliberacji. Jednocześnie podkreślono, że brak realnego włączania naukowców w procesy decyzyjne oraz narzucanie reform w sposób odgórny prowadzi do oporu i utraty zaufania. Za przykład dobrej praktyki wskazano proces tworzenia tzw. Ustawy 2.0, który opierał się na szerokich konsultacjach i dialogu ze środowiskiem akademickim. Pokazuje to, że deliberacja może być skutecznym narzędziem współtworzenia polityk publicznych – pod warunkiem rzeczywistego, a nie pozornego zaangażowania interesariuszy.
Nauka i polityka – potrzeba nowego modelu współpracy
Centralnym wątkiem dyskusji była relacja między nauką a polityką. Uczestnicy panelu zgodzili się, że politycy potrzebują wiedzy naukowej, jednak jej obecność w procesie decyzyjnym jest nadal niewystarczająca i często powierzchowna. Problemem nie jest wyłącznie brak woli po stronie polityków, ale także brak odpowiednich mechanizmów komunikacji oraz doradców – osób zdolnych przekładać złożoną wiedzę naukową na zrozumiałe rekomendacje dla decydentów. Zwrócono również uwagę na brak spójności wewnątrz środowiska naukowego oraz trudność w wypracowywaniu wspólnych stanowisk, co utrudnia jego oddziaływanie na politykę publiczną. Jednocześnie podkreślono, że różnorodność opinii jest naturalną cechą nauki – kluczowe jest jednak tworzenie mechanizmów, które pozwolą na ich syntetyczne przedstawienie i wykorzystanie w procesie decyzyjnym.